DE METHODE

Karakteropstellingen combineert de kracht van Systemische Opstellingen met de magie en dynamiek van spel en theater. De methode biedt theatermakers, acteurs, regisseurs, schrijvers, filmmakers en andere artistieke professionals inzicht bij vragen en kwesties over verhalen en personages. In tegenstelling tot Familieopstellingen ligt de focus hier op onderzoek met een artistiek doel.


De methode is makkelijk toegankelijk voor creatieve geesten en beelddenkers. Zij zijn vertrouwd om vanuit beelden te werken en met hun creatieve brein hebben ze makkelijk toegang tot onbewuste processen en gebieden van intuïtie, sensitiviteit en instinct.  


Waar bij de oorspronkelijke opstellingen-methode van Bert Herllinger de nadruk ligt op het oplossen van conflicten of om dieper inzicht krijgen in de oorzaak van problemen, richten we ons bij Karakteropstellingen op onderzoek in een narratieve, creatieve of artistieke context: Hoe maken we personages en verhalen interessanter en worden ze meer bezield?

OPSTELLEN VAN KARAKTERS

Karakteropstellingen combineert de kracht van systemische opstellingen met de magie en dynamiek van spel en theater. Iedereen die met verhalen werkt, kan met Karakteropstellingen inzichten opdoen bij creatief en onderzoek en bij de totstandkoming van artistieke producties.


Acteurs kunnen opstellingen gebruiken voor hun personage en worden sensitiever voor onderstromen op de vloer. Makers worden geïnspireerd om met deze werkwijze krachtig en theatraal werk te ontwikkelen. En (scenario-) schrijvers kunnen hun script of boek op de vloer onderzoeken.

Karakteropstellingen is afgeleid van de Familie- en Organisatieopstellingen, waarbij het gaat om het verbeteren van de verstoorde dynamiek tussen personen. In een karakteropstelling zoeken we juist naar het conflict. Met een opstelling kun je concrete vragen verkennen, die je tegenkomt tijdens een maakproces. Waar de focus ligt is afhankelijk van de vraag die vraagsteller inbrengt. Het thema, de karakters, de plot maar ook andere elementen kunnen worden opgesteld zoals: je writersblock, de kijker, het achterliggende idee, je creativiteit, je verlangen naar succes etc. Deze methode biedt je de gelegenheid een andere laag aan te boren in het creatieve proces.

Een opstelling geeft de vraagsteller inzicht in zijn vraag - laat hem achter de vraag kijken - en biedt nieuwe impulsen en inspiratie voor zijn werk. Ook voor representanten en toeschouwers komen er vaak ideeën en bruikbaar materiaal boven water voor hun eigen werk. Een opstelling is voor alle deelnemers een inspirerende, avontuurlijke en dynamische ervaring met vaak verrassende uitkomsten.









SYSTEMISCH WERK, ONTSTAAN EN ACHTERGROND 

Iedere groep, waar we op de een of andere manier mee verbonden zijn, is meer is dan een optelsom van individuen. Een groep is een sociaal systeem dat naar evenwicht zoekt, met eigen wetmatigheden en een eigen ordening. Hierin kunnen verstoringen optreden die een diepgaande invloed kunnen hebben op het functioneren van het systeem en haar individuele leden. 

De Duitse therapeuten Bert Hellinger en Gunthard Weber ontwikkelden een doeltreffende methode die familie- organisatiecontext op beeldende en vaak ook op indringende wijze in kaart brengt. 

Een systemische opstelling is een ruimtelijke weergave van een systeem (familie, organisatie, team, werk, project etc.), vertegenwoordigd door ‘representanten’ (stand-ins’s van personen en elementen in de opstelling). Verstoringen in het systeem kunnen een diepgaande invloed hebben op het functioneren van het systeem en haar individuele leden. Door de representanten in de ruimte te plaatsen en te bevragen, krijgen we op beeldende wijze inzicht in dieperliggende vraagstukken en in het thema of de vraag die op dat moment speelt.

Bij Familie- en Organisatieopstellingen zijn eigen vragen van deelnemers doorgaans aanleiding om voor een opstelling. Deze vraag heeft meestal betrekking op het huidige systeem (huidige gezin, werk, opleiding, club, persoonlijke of werkrelaties) of in het familiesysteem van herkomst. Het doel van de opstelling is om spanning weg te nemen of evenwicht te herstellen.

Gedurende de afgelopen twintig jaar is de methode verder ontwikkeld. Zo maakt het bedrijfsleven steeds vaker gebruik van opstellingen en worden opstellingen gebruikt om vraagstukken te onderzoeken op het gebied van persoonlijke ontwikkeling, gezondheid, werk, loopbaan- en carrièreontwikkeling.

OPSTELLINGEN MAKEN

Hoe gaat een opstelling in z’n werk? 

Een groep deelnemers vormt met elkaar een creatief krachtenveld. Eén van de deelnemers brengt een onderzoeksvraag in. Deze vraag wordt gespecificeerd om de aard van de vraagstelling of kwestie vast te stellen en om een onderzoeksrichting te bepalen.

Een aantal deelnemers wordt vervolgens door de vraagsteller in de ruimte opgesteld. Deze opgestelde deelnemers representeren personen of elementen van de vraag. 

We kunnen al veel informatie aflezen aan hoe de representanten staan opgesteld in de ruimte en hoe ze zich tot elkaar verhouden, door afstand en blikrichting.

Dan nodigt de begeleider de representanten uit om zich uit te spreken over hun waarnemingen en ervaringen. We krijgen nu al inzicht in het vraagstuk en onderliggende thema’s van de vraagsteller. De begeleider bevraagt vervolgens elke representant, wat hij ziet, wat hij voelt of zich bewust van is en hoe hij zich verhoudt tot de ruimte en tot andere representanten. Zo wordt het onderliggende krachtenveld blootgelegd met informatie voor de vraagsteller en het thema dat speelt.

In samenspraak met de vraagsteller worden hierna de onderlinge relaties en motieven besproken en veranderingen in de opstelling uitgeprobeerd.


EEN-OP-EEN OPSTELLINGEN

In een één-op-één opstelling worden de verschillende personages en elementen uit het systeem voorgesteld door sjablonen of plaatsankers. 

Bij het werken met sjablonen nemen begeleider en deelnemer (en desgewenst eventueel één of een aantal aanwezige personen) als representant plaats op verschillende kartonnen, die personages voorstellen. In plaats van levende representanten is er een opstelling van kartonnen sjablonen. Zo wordt ook voelbaar wat er speelt. Het verloop is verder vrijwel gelijk als een opstelling met een groep mensen. Bij plaatsankers werken we aan tafel. Representanten worden hier voorgesteld door bijvoorbeeld: blokken, poppetjes, post-it's etc.

SYSTEMISCHE WERKVORMEN


Familieopstellingen

Met een familieopstelling kijken we naar ons huidige familiesysteem en het gezin van herkomst, het huidige gezin, werk en naar groepen waar we deel van uitmaken in onze vrije tijd etc. Het gaat er hier meestal om knelpunten te onderzoeken die we ervaren met mensen in onze directe omgeving. Bijvoorbeeld bij gevoelens van twijfel of om oorzaken van onevenwichtigheid, of buitengesloten-voelen te achterhalen. Het kan ook gaan om onenigheid, gevoelens van minderwaardigheid of van niet tot je recht komen, enzovoort.


Organisatieopstellingen

Met een organisatieopstelling onderzoeken we de relatie met ons werk, met de organisatie waar we voor werken -, onze carrière of loopbaan.Het gaat hier om inzicht op te doen in de wijze waarop de werkomgeving van invloed is op ons functioneren. Wie in een organisatie werkt of voororganisaties gaat met opstellingen organisatiecontext en het krachtenveld van hun werk beter begrijpen. Verschillende aspecten, personen en thema’s kunnen worden opgesteld, zoals medewerkers, afdelingen, klanten, producten, diensten, ontslag, het leiderschap, de missie of doelen.


Karakteropstellingen

In de loop der jaren is de opstellingen-methode verder ontwikkeld. Zo kun je met een opstelling allerlei vraagstukken onderzoeken op het gebied van samenwerking, loopbaan, communicatie en persoonlijke - en professionele ontwikkeling. De laatste jaren ben ik mij gaan toeleggen op systemisch werk waarin creativiteit en artistieke context centraal staan. Vanuit mijn achtergrond als theatermaker en systemisch begeleider ben ik me sinds 2015 gaan toeleggen op de ontwikkeling van Theateropstellingen. Omdat ook andere verhalenvertellers, zoals schrijvers en filmmakers en art-directors geïnspireerd werden door de methode, heb ik de naam aangepast in Karakteropstellingen

TOEPASSINGEN VAN KARAKTEROPSTELLINGEN

Karakteropstellingen heeft een creatief of artistiek doel en helpt bij de ontwikkeling van een creative of artistieke visie over verhalen en personages. 

Waar we bij Familie- en Organisatieopstellingen kijken naar ontspanning in een systeem en onderzoeken hoe we hier evenwicht in kunnen herstellen, richten we ons met Karakteropstellingen op een fictieve werkelijkheid. We zoeken de spanning en het dramatisch conflict juist op. Dit is immers interessant voor verhalen, scripts, boeken, theater, films en andere kunstuitingen etc

___________

Een goed voorbeeld waar opstellingen werden ingezet, is de film 'Das Leben der Anderen' van Florian Henckel von Donnersmarck, uit 2006. Ook de danser en choreograaf Pina Bausch gebruikte opstellingen bij haar choreografieën. Misschien niet verwonderlijk, omdat de ontwikkeling van Opstellingenwerk is begonnen in Duitsland.

___________


Wat stellen we op?

Aanleiding voor een karakteropstelling is een thema of vraag die een van de deelnemers inbrengt. Dat kan voor verschillende doelen zijn.

Ik onderscheid een drietal onderzoeksgebieden:

    •    personages of elementen uit het verhaal;

    •    een script of (autobiografisch) verhaal;

    •    een maakproces.


• Personages of elementen opstellen

Met een karakteropstelling leren we een personage beter kennen. De representanten die staan opgesteld in de opstelling, geven ons meestal direct een beeld van de situatie door hoe ze zich ten opzichte van elkaar verhouden. Gaandeweg, naarmate de opstelling zich verder ontvouwt, komen we meer te weten over de dieperliggende drijfveren, verlangens en motivatie. 

Door de representanten te bevragen, komen we de onderlinge relaties en drijfveren van de representanten te weten. Uit de interventies krijgen we waardevolle informatie over hun achtergrond en gelaagdheden, ook over hun aandeel of functie binnen het verhaal. Vaak worden daarmee ook de motieven van een schrijver helderder of zien we ineens de achterliggende bedoelingen van een schrijver, maker of regisseur. Met de opstelling gaan we ook meer begrijpen over de achterliggende bedoeling van een zin, of we krijgen relevante informatie over tekst, scènes, plotlijnen etc. Vaak geven representanten ons ook prachtige dialogen in handen!

Zo krijgen we ook meer zicht op het thema en hoe we de vraagsteller zich daartoe verhoudt. Waar raakt het? Waar niet? Welke belangen spelen er? Is een representant verstrikt met een ander? Met het thema? Of met de schrijver van het stuk? Hoe wordt er bijvoorbeeld door de representanten gedacht over het dilemma? 

We kunnen de representanten van alles vragen. Hoe komt het bijvoorbeeld dat de totstandkoming van een stuk zo stroef gaat? Welke informatie wordt er niet prijs gegeven? Wat wil geheim blijven. Wat kan weg uit de opstelling (en uit het script?)? Welke input kan een representant geven, die staat voor het Publiek?

Tenslotte kunnen we ook specifieke, abstracte, niet-persoonlijke elementen opstellen.  Voorbeelden hiervan zijn:


Met een specifieke vraag komen we meer te weten over hoe een acteur zich tot z’n karakter verhoudt, tot zijn vakmanschap, tot andere acteurs, tot hun personages.

Bij Karakteropstellingen voor bedrijven kun je ook denken aan: het product, het merk of de uitstraling of boodschap van de klantenservice etc.


BLOG: Karakters ontwikkelen op de vloer



• Een script of (autobiografisch) verhaal opstellen

We stellen elementen of thema’s op uit een verhaal of script. Een scène, een stuk tekst, een muziekstuk, een gedicht of een gedeelte van choreografie.

Een van de deelnemers brengt een vraag in. Elementen, personages of symbolen worden opgesteld. Wanneer de representanten in de ruimte staan, krijgen we vaak al gelijk een gevoel of een beeld bij het verhaal beeld van het verhaal. Vervolgens worden de representanten bevraagd, of de begeleider vraagt de representanten te gaan bewegen. We zien waar de energie open is en stroomt. En waar het vast zit, stroperig wordt. Geleidelijk krijgen we steeds meer een beeld van - of inzicht in de vraag van de vraagsteller. 

Representanten vertellen hun ervaringen uit de opstelling, die als feedback of input dient voor de ontwikkeling van een verhaal of een scène, plotlijnen, een zin of een woord. Ritme, kleur, architectuur, melodie gaan werken in het beeld.

Er kan ook vrij worden geïmproviseerd: representanten worden opgesteld door een vraagsteller of stellen zichzelf op. Wanneer iedereen staat, bewegen de representanten door de ruimte, net zolang tot de beweging vanzelf stopt of tot de begeleider vraagt het bewegen te stoppen.

Zo kunnen Karakteropstellingen ook interessant zijn om input te krijgen voor een bestaand script of stuk, of voor het maken van een eigen voorstelling, op basis van eigen - of historisch materiaal.


BLOG: Voor wie is de vraag?



• Een maakproces opstellen

Allerlei elementen uit een scène of script, die te maken hebben met het verhaal, kunnen we opstellen en onderzoeken. 

Het kan gaan om theater en andere podiumkunsten, film, een schrijfproces, maar ook bij creatief direction of art direction kan een opstelling behulpzaam zijn. 

Wat vertelt het thema? Welke achtergrondinformatie heeft de schrijver of bedenker van het stuk voor ons? Hoe denkt de doelgroep over dit verhaal, voorstelling of merk?

Kloppen de te nemen stappen in het proces? Waar zit het vast? Hoe kan het anders?

Tenslotte kunnen elementen, die zijdelings betrokken zijn bij de totstandkoming van een productie, worden opgesteld en bevraagd, zoals: Theaterlocatie, Licht, Scenografie, Rekwisieten, (Sociale) Media, Projectplan, Financiën, Subsidie etc.. 

RESULTATEN

Karakteropstellingen opent het magische en dynamische veld van verhalen, creativiteit en spel. Het is een rijke voedingsbodem voor het onderzoeken van diepere lagen en drijfveren van karakters: 

  • Karakteropstellingen versterkt de creatieve focus en vergroot de nieuwsgierigheid naar - en betrokkenheid bij een verhaal. We zien en ervaren de karakters driedimensionaal in de ruimte. Onze zintuigen en ons creatieve brein worden geactiveerd en als creative beelddenkers komen we zo makkelijk in een creatieve flow. 
  • Deelnemers voelen meer affiniteit met onderliggende thema's en mogelijkheden. Door bijvoorbeeld de toeschouwer, de ‘achterliggende gedachte van de schrijver’, de doelgroep, het doel of het eindproduct op te stellen krijgen we inzicht in andere elementen die te maken hebben met het verhaal, dan alleen het verhaal zelf. Representanten benoemen vaak precies de kern en reiken vaak suggesties aan over bijvoorbeeld nieuw tekstmateriaal of ideeën voor plots of ze halen iets boven water, dat eerder over het hoofd werd gezien.
  • Een schrijver, regisseur of producent heeft misschien de grote lijnen op z'n vizier, maar met een opstelling ervaren we op een gegeven moment dat het verhaal, of datgene dat we opstellen, ook een eigen ontwikkelingsproces heeft. Het verhaal kent haar eigen geschiedenis (soms ook door het land van herkomst van de schrijver. Het verhaal bestaat ergens al, de representanten zijn er mee verbonden, het ontvouwt zich voor je ogen op de vloer, het neemt je mee: Het raakt en bezielt alle betrokkenen: de verteller/schrijver, de personages/spelers en het publiek ...
  • Met een opstelling worden onderlagen aangeraakt en blootgelegd. De representant blijkt vaak een grote mate van impact te hebben op de kinesthetische empathie van de vraaginbrenger en de deelnemers (toeschouwers) aan de kant. Dat biedt allerlei mogelijkheden voor het script en de ontwikkeling en verdieping van personages. 


Inspiratie en groepservaringen

  • Tijdens de opstelling krijgt de vraagsteller nieuwe impulsen en ideeën over zijn vraag. Dat geldt meestal ook voor de representanten. Zij raken ook geïnspireerd, omdat eigen thema's worden aangeraakt. Ze krijgen soms zelfs concrete antwoorden op hun eigen vraag of inspiratie of nieuwe inzichten over een thema dat bij hen speelt of sluimert.
  • Deelnemers aan de kant hebben vaak sterke kinesthetische ervaringen en zij worden op verschillende manieren geïnspireerd door de opstelling, ook waar het hun eigen thematieken en werkvragen betreft.  
  • Deelnemen aan een opstelling is een spannende, inspirerende en dynamische ervaring. Het verscherpt je waarnemingsvermogen en verruimt het bewustzijn.
  • Een opstelling raakt universele thema’’s, de eigen visie en familiegeschiedenis en werkt vaak nog lang na voor alle aanwezigen. 


Persoonlijke ervaringen van deelnemers

  • Ik kijk nu heel anders naar deze scène, meer vanuit een helikopterview. Dit traint mijn oog voor detail.
  • Ik ben sensitiever op onderstromen.
  • De opstelling versterkt m'n focus en improvisatievermogen, ik leer om bewegingen meer te vertrouwen en te volgen, in plaats van te sturen met m’n hoofd.
  • Ik kan nu makkelijker reageren op innerlijke impulsen, op impulsen uit m'n omgeving van medespelers en op de aanwezigheid van het publiek.
  • Ik heb geleerd om bewuster te kijken, achter de dingen... om meer onbevooroordeeld te luisteren en waar te nemen.
  • Ik begrijp nu wat er wordt bedoeld met 'een zachte blik en tegelijk een brede focus'.
  • Door krachtbronnen in de opstellingen te plaatsen, kon ik ineens andere aspecten van het thema zien, hierdoor kreeg mijn hoofdpersoon ineens kleur en een gezicht. 

PROCESOPSTELLINGEN

Persoonlijke en professionele ontwikkeling in een artistieke context

Behalve het verhaal en het artistieke proces, kunnen opstellingen ook worden gebruikt om beter zicht te krijgen op bijvoorbeeld:

  • de relatie van een acteur met zijn personage, zijn lichaam, stem, een blokkade etc.;
  • de relatie met het vakmanschap;
  • de onderlinge verhoudingen in een groep of gezelschap;
  • een maakproces;
  • de groepsdynamiek en de onderlinge samenwerking.


Zoals gezegd gaat het bij Karakteropstellingen om een artistiek doel en niet om problemen op te lossen of om spanning weg te nemen. We onderzoeken juist dramatische handeling en conflict. Toch kunnen we de oorspronkelijke opstellingen-vorm (Familieopstellingen, Bert Helinger) ook goed inzetten bij artistiek onderzoek dat raakt aan persoonlijke en professionele ontwikkeling. 

We onderzoeken vragen die de eigen persoonlijke ontwikkeling, het gezelschap of de organisatie of het gezelschap betreffen. Het gaat hier dan niet om kwetsuren en familiekwesties. Maar bijvoorbeeld om inzicht te krijgen in bijvoorbeeld weerstanden of blokkades in ons lichaam, het vak of de productie die we maken. 

Vragen kunnen gaan over bijvoorbeeld je stem, fysiek, tekst, woordkeus, taal, de schrijver, het thema, je motivatie, de doelgroep etc.

Deze aanpak leunt op Familieopstellingen (persoonlijke ontwikkeling) en Organisatieopstellingen (werk gerelateerd). Net als bij Familie- en Organisatieopstellingen kijken we waar de disbalans of spanning zit en proberen ontspanning, ordening en evenwicht te vinden, met dat verschil dat ons onderzoek plaatsvindt in een creatieve of artistieke context. 

Omdat we hier uit de fictieve realiteit stappen, spreken we dan van Procesopstellingen; persoonlijke opstellingen met een artistiek doel.


Persoonlijke thema's en kwesties onderzoeken

Voorbeelden voor Procesopstellingen:

  • Omgaan met de eigen emoties, fysiek, stemgebruik, blokkades;
  • Het eigen vakmanschap;
  • Onderlinge relaties: de relatie tussen jou en je personage, tussen jou en een (ander) personage en/of vakgenoot, de relatie met het script, het thema, de schrijver, maker, spelers, doelgroep, cast, crew;
  • Creativiteit, inspiratie en verdieping;
  • Interactiestatus, leiderschap, leiden en volgen;
  • Betekenisgeving (waarden, hogere doelen etc.).
  • Onderlinge relaties en samenwerking, wat speelt er op een dieper niveau;
  • Onderlinge relaties tussen de personages, tussen vakgenoten, tussen een acteur en een/zijn personage, met de regisseur, de schrijver/maker van het stuk, de producent, de doelgroep, het publiek, etc.;
  • Het leiderschap in de groep, kwesties rond macht;
  • Waarde, erkenning, financiën;
  • Doelgroep, sociale en maatschappelijke context;
  • Verwarring, verstrikkingen op het gebied van spel en werkelijkheid. 


Met dit type opstellingen werk ik doorgaans niet met de eigen / bekende mensen als representanten uit de eigen groep; het eigen gezelschap, team, of organisatie, maar met representanten van buiten, meestal uit mijn eigen netwerk. Zij moeten het proces onbevooroordeeld kunnen representeren en op geen enkele wijze verweven zijn met het probleem of de situatie.  In andere gevallen werk ik ook met Tafelopstellingen

VOORBEELDEN VAN WERKVRAGEN


Artistieke opstellingen


Procesopstellingen

DOELGROEP

Voor wie is Karakteropstellingen interessant?

— LABS

WORKSHOPS EN TRAININGEN

COACHING

Foto boven: Simon King, via Unsplash

Karakteropstellingen is een onderdeel van Hans Jeths Consultancy    

Copyright© 2020 Hans Jeths.  All rights reserved.        

OK

Deze website maakt gebruik van cookies. Zie ons Privacy Beleid voor meer informatie.